Turan Tanyer ile Ankara’nın sanat yaşamına yolculuk - 2
Pastaneler, meyhaneler, kitabevleri, edebiyat salonları...
Söyleşimizin ikinci bölümünde, Ankara’nın 1940’lı, 50’li, 60’lı ve 70’li yıllarındaki edebiyat ve kültür sanat mekânlarının izlerini sürmeye devam ediyoruz. Turan Tanyer’in deyimiyle “Asıl edebiyatın öğrenildiği, tadına varıldığı yerler, resmi kurumların dışındaki yerlerdir.” Özellikle pastaneler ve meyhaneler dikkat çekmektedir ve o zamanlar yayınlanan bazı önemli dergiler de dikkatlerden kaçmaz. Bunların içinde “Garip” ve “İkinci Yeni”nin doğduğu kaynaklar da vardır. Turan Tanyer ile edebiyatçıların buluştuğu ve Ankara’nın tarihine damgasını vurduğu mekânların izini sürmeye devam ediyoruz
Zaman içinde değişen ve gelişen Ankara’da lokanta ve meyhane gibi kavramlar somut bir şekilde kendi varlıklarını hissettrimeye başlarlar. Meşhur “Tercüme Bürosu”ndan iki adım sonra Şükran Lokantası, onu da biraz geçince Acemi Meyhanesi vardır. Turan Tanyer, “Ben ikisine de yetişemedim ama mesela Arnavut Meyhanesi’ne 1960’lı yılların sonunda yetiştim” diyor. Arnavut Meyhanesi, Posta Caddesi’nin sonunda, bodrum katında küçük bir yerdir ve bu ortamda edebiyatçılar, mesai saatlerinden sonra bir araya gelirler. Çalışma Bakanlığı’nda mütercim olan Cahit Sıtkı Tarancı, Orhan Veli ve pek çok ressam oradadır. Şiirler, hikâyeler okunmakta, yeni çıkarılacak dergilerin provaları yapılmakta, edebi tartışmaların, hatta sokağa taşan küfürleşmelerin yaşandığı mekândır. Tanyer, “O meyhanelerden, lokantalardan edebiyat geçmiştir ve asıl edebiyat tarihi bana göre oralardır. Yazılmayan sayfalar oralardadır, maalesef hiç kimse bu kaynağa inmemiştir” diyor.
Dönemin meşhur meyhanelerinden biri de Hacı Bayram’a giderken sağ tarafta kalan ve Tanpınar’ın öğrencisi olan Şinasi Baray’a ait olan Üç Nal Lokantası’dır. İstanbul gelen herkesin mutlaka uğradığı bu mekânda İbrahim Çallı, Refik Halit Karay ve Ahmet Hamdi Tanpınar’ı görmek olasıdır. Tanyer, bu meyhane için şunları söylüyor, “Üç Nal Meyhanesi, çok önemlidir, hatta Şinasi Baray bizim şiirimize de girmiş biridir. Şiir yazdığından dolayı değil, Melih Cevdet Anday’ın çok yakın arkadaşıdır ve “Fotoğraf” isimli şiirinde bir dizede geçer: ‘İşte, Orhan, Oktay bir de Şinasi’ der. Şinasi de ona çok kızarmış, ‘niye bir de Şinasi var’ diye...”
Bir diğer meyhane Yeşil Fıçı Meyhanesi’dir. Topal Mesut’un meyhanesi olarak da bilinen mekân, Çankırı Caddesi’nde, Emre Palaz Oteli’nin altındadır. Topal Mesut’un eşi Macar olduğu için Macar’ın Lokantası da denirmiş. Ahmet Muhip Dıranas, radyoda şiir saati yapmadan önce mutlaka orada demlenir, sonra da gidip şiirini okurmuş. Cahit Sıtkı, Ziya Osman Saba da mekânın müdavimleri arasındaymış. Bunun yanı sıra Samanpazarı’nda caminin karşısında yer alan Kavaklıdere Şaraphanesi ve Posta Caddesi’ndeki Gül Baba Lokantası da bugün kaybolan mekânlar arasında bulunuyorlar.
Öte yandan Karpiç Lokantası’ndaki yuvarlak masa da önemlidir. Orada fiyatlar biraz yüksek olduğu için, geliri az olan edebiyatçılar gidememektedir. Ama Tanyer’in sözleriyle, “O yuvarlak masa pek çok edebiyatçıyı ağırlamıştır.”
Yenişehir...
Turan Tanyer’in “Yarı doğu, yarı Paris” dediği Yenişehir, edebiyatımızı hayli zenginleştirecektir. Şimdiki İzmir Caddesi’nde bir havuz ile Kızılay’daki havuzun arasında sağlı, sollu yapılan apartmanlar ve o apartmanların arasına yavaş yavaş yapılan pastaneler, lokantalar ve kitapçılar Yenişehir’e kimlik olurken, edebiyatçılar da gelmeye başlar. Tanyer, “Örneğin Özen Pastanesi’ni alalım... İzmir Caddesi’nin başında bir Armağan Pasajı görürsünüz. Orada daha önce Çocuk Esirgeme Kurumu’nun apartmanı vardı. Onun altındaki Özen Pastanesi, birinci Özen’dir, bir de daha ileride Kızılay’da 96 numarada, Sönmez Apartmanı vardır ki, onun altında da ikinci Özen Pastanesi vardır. Bir de yine İzmir Caddesi’nde Ragıp Dermez’in 74 numaralı apartmanının altında Kutlu Pastanesi vardır ama o biraz daha lükstür. Özen Pastanesi, Nurullah Ataç’ın pastanesidir. Orada kızdıklarına söylenir, sevdiklerini sever çünkü evi de hemen İzmir Caddesi’ndedir. Abdullah Suphi Tanrıöver’in bahçeli bir evi vardır, orada kirada oturur. Şimdi yerinde Galatasaraylılar kulübü var” diyor.
Yenişehir’de 1940’lı yılların ortalarına kadar pek meyhane yoktur ama 40’lardan sonra onlar da gelmeye başlar. Bunlardan biri Buket Lokantası’dır. Selanik Caddesi’nin Ziya Gökalp ile kesiştiği yerde bahçeli bir evdir. Etrafındaki parmaklıklara sarmaşıklar dolanmış, bahçe içindeki bu ev, tipik bir Yenişehir evinden farklı bir mekândır. Tanyer, “ Selahattin Beylerin açtığı bir yerdir orası, Cahit Sıtkı Tarancı’nın çok sık gittiği, hatta eşi Cavidan Hanım’a yazdığı mektuplarda, adı geçen bir mekândır. Selahattin Bey ile Galatasaray Lisesi’nden arkadaşlardır, o yüzden sık sık buraya gider, bir de Ziya Osman Saba İstanbul’dan geldiğinde, buluştukları mekânlardan biridir” diye anlatıyor.
Sergi salonları ve edebiyat salonları
Ankara’da ilk sergiler, pastanelerde ya da kitapçılarda açılmıştır. 1942 yılında Bedri Rahmi ve eşi Eren’in resim sergileri Kutlu Pastanesi’nin asma katında açılmıştır örneğin. Tanyer, “Düşünebiliyor musunuz? Ulus Gazetesi bunu her gün yeni bir haberle işliyor. Fakat çift, bir tane bile resim satamıyor. Derken, son gün İsmet Paşa sergiye geliyor ve 500 lira vererek sergiyi kurtarıyor. Yine, buranın karşı tarafında Kültür Kitabevi’nde de resim sergileri açılıyor ve o sergileri Hasan Ali Yücel Bey açıyor, kurdelasını kesiyor.”
Dönemin edebiyat salonlarından bahseden Tanyer, Yenişehir’de daha önce Alt Apartmanı olduğunu ve burada Nahit Hanım’ın evi olduğunu belirtiyor. Altı numarada oturan Nahit Hanım’ın evi, 1940’lı yıllarda pek çok insanın toplandığı bir mekândır. Tanyer, “Ben biraz 19. Yüzyılda Fransa’daki aristokratların salonlarına benzetirim bu mekânları... Sabahattin Eyüboğlu’nun Yeşil Aparman’daki dairesi de önemlidir. Nurullah Ataç’ın, Avukat Faruk Keskinoğlu’nun daireleri de öyledir. Bunlar buluşma yerleridir. İlhan Tarus’un dairesini de unutmayalım. Şimdi bu minvalde yerler de kalmadı.”
Edebiyat dergileri
Sakarya Caddesi’nde Karadenizli Besim Bey’in yeri, özellikle 1950 boheminin, Mavi Dergisi’nin, Bekir Çiftçi’nin, Ahmet Oktay’ın, Adalet Ağaoğlu ve kardeşi Güner Sümer’in, Yılmaz Gruda’nın buluşma yeridir. Edebiyat ve sanat insanları bu mekânlarda bazı dergiler etrafında örgütlenmişlerdir. Tanyer, dergilere dair şunları söylüyor, “Edebiyat dergileri bir bakıma edebiyatın itici gücüdür. İlk yazılar, yenilikler orada çıkar, insanlar orada keşfedilir. Örneğin Turgut Uyar’ın keşfedilmesi Kaynak dergisinin bir şiir yarışmasıyla olmuştur. Hatta o şiir yarışmasında ikinci olur ama birincinin adını bugün hatırlamıyoruz, Uyar’ı hatırlıyoruz. 1940’lı yılların dergileri Ankara’da çok önemli, ben bunları dört başlık altında topluyorum; biri Kaynak, 1947 ile 1953 arasında 113 sayı çıkmıştır. Avni ve Turhan Dökmeci kardeşlerindir ve onlar da şiir yazarlar. Biraz “Garip” etkisi olan şiirler yazan gençlerin bulunduğu bir dergidir ama sonra Turgut Uyarlar’ın ortaya ççıkmasıyla, Attila İlhan’ın devreye girmesiyle, daha da zenginleşir. Derginin çıkarıldığı bina bugün hâlâ duruyor. Denziciler Caddesi’ne gelmeden sağ tarafta Uğurlu Kuyumcular Çarşısı vardır. Uğurlu Aparman’ında çıkartılırdı bu dergi.
Bir diğer dergi Salim Şengül’ün “Seçilmiş Hikayeler” dergisidir. CHP’nin genel sekreterinin yardım ve teşvikiyle Salim Hoca’nın çıkardığı bir dergidir ve pek çok yeni imza orada görülmüştür, sonra 1957’de dergi kapanınca, “Dost” olarak devam etmiştir. Ben bunu daha çok bilirim çünkü Salim Otyam’ın yanına daha çok gider gelirdim. 1973’e kadar da o dergi çıkmıştır. Bir üçüncü dergi, 1957 yılına kadar çıkan “Mavi” dergisidir. 1952 ile 56 yılları arasında çıkan bu dergide çok büyük edebi tartışmalar yaşanmıştır. Bir diğeri de “Mülkiye” dergisidir ama okul dergisi değildir. Mülkiyelilerin ve veterinerlik fakültesinden bazı kişilerin olduğu, Muzaffer İlhan Erdost, Ece Ayhan, Cemal Süreya, Tevfik Akdağ gibi isimlerin buluştukları ve Nurullah Ataç’ın da desteklediği çok önemli bir edebiyat ve sanat dergisidir.”
Küçük yaşlardan itibaren bu kişileri tanıyordum
Aile çevresi nedeniyle çok küçük yaşlardan itibaren edebiyatçılarla tanışan Tanyer, bazılarının babasının arkadaşı olduklarını ifade ediyor. Tanyer, “Orhan Duru’yu tanırdım, Bekir Abi’yi de tanırdım. Mesela Ahmet Muhip Bey, son yıllarında babamın avukatlık bürosuna sık sık gelirdi, demlenirlerdi. Fakat Ahmet Muhip Bey’in sesini bir teyibe çekip, kayıt altına almak, aklıma gelmezdi. Bunlar benim çok büyük ihmallerim ve kayıplarım olmuştur. Pek çok edebiyatçıyla bir arada çalıştım, mesela Ahmed Arif hem bizim komşumuzdu hem aynı binada, Rüzgârlı Sokak’ın gazetelerinde çalıştık. Sevgi Soysal Abla’yı tanırdım, çünkü aynı gazetede çalıştık; İsmail Cem’im “Politika” gazetesinde... 1975 ve 76 yıllarında, epey genç bir yaşta tanıştım bu insanlarla. Bizim kuşağımızdan da insanlar vardı ama onlar Ankara’da kalmadı, çekip gittiler. Enis Batur Ankara’daydı, Oruç Auroba da ama kalmadılar.”
1970’li yıllarda kitaplarını severek okuduğu ve o zamanlar senaryolar da yazan Attila İlhan ile de bir hikâyesi vardır Tanyer’in. “Yalnızlar Rıhtımı” gösterildiğinde, Politika gazetesinde çalışan Tanyer, hem muhabirlik yapıyor hem de Ankara’dan, Onat Kutlar’a yazı ve haber gönderiyormuş. Kutlar, kendisinden film üzerine yazı isteyince, gazetenin yarım sayfasını kaplayan bir yazı kaleme alır ve bu yazıyı gören Attila İlhan, “Kim bu aslan yavrusu?Ne güzel yazmış!” der. Bunun üzerine İlhan’ın yanına giden Tanyer, “O aslan parçası benim” der ve tanışırlar. 1975 yılında Ankara’ya gelen İlhan, Bilgi Kitabevi’nin Tunalı’daki şubesinin olduğu Yaprak Aparmanı’nın bodrum katında bir ofistedir. Tanyer, “Yaprak Apartmanı 94 numara, hâlâ duruyor o apartman… Küçük bir odaydı, girdiğinizde sol tarafta kenarı demirli, ahşap bir kütüphane ve bir sürü kitap, biraz ileride Attila Abi’nin masası, iki tane iskemle... Ben pek çok insanı orada tanıdım. Attila Abi bizi çok severdi. ‘Dergiyi çıkartalım, sinema yazılarını sen yazacaksın’ dedi, o zamanlar sinemaya çok meraklıyım. Ama o dergi bir türlü çıkmadı. Atilla Abi Ankara’da bulunduğu yıllarda, çok ziyaretçisi oldum, sohbet ederdik. Buluşma mekânlarından biri de oraydı yani. Asım Bezirci’yi ben orada tanıdım. Adalet Abla ve Sevgi Abla da oraya çok gelirdi” diyor.
Kitapçılar
1967 yılında açılan Zafer Çarşısı’nın içinde, büyük koridorun sağlı sollu her yanı kitapçı ve sahaftır. Hemen her akşam oraya gittiklerini kaydeden Tanyer, “Dipte bir tane küçük çay ocağı vardı, orada çayımızı içer, kitapçıları dolaşırdık. Çoğu, bizden büyüktü. Orada da çok kişiyi tanıdım, Muzaffer Buyrukçu oraya gelirdi, Cemal Süreya oraya gelirdi, onları dinleriz konuşuruz falan... Buyrukçu’nun günlükleri vardır, o günlükler oradaki sahneleri anlatır ve o sahnelerde ben de varımdır. Enis Batur, Selçuk Baran’lar, Salah Birsel... Ankara 1980’li yılların ortalarına kadar epey bir edebiyat ve sanat insanını kafilesini kaldırdı diyebilirim. Sonra ölenler, yer değiştirenler derken, çoğu kişi uzaklaştı.
1980 yılını ben kırılma noktası olarak görürüm. Darbe öncesinde kan gövdeyi götürüyordu ama 80 sonrası bugünleri işaret eden bir süreç başladı. İnsanlar göç etti, basın değişti. Eskiden İstanbul gazetelerinin Ankara bürolarında edebiyatçı insanlar vardı, gazeteler kendilerini edebiyat ve sanattan çektiler. Haldun Simavi’nin bir lafı var, çok gerçekçidir. Günaydın gazetesini Asil Nadir’e devrederken ‘Artık bizim çekilme zamanımız geldi, artık gazeteleri iş adamları çıkaracak, biz iş adamı değiliz’ der. Değişimin sinyalini zaten 1970’li yıllar veriyor. Rüzgârlı Cadde’de üç tane Ankara gazetesi vardı, tirajları belki yoktu ama şimdi orada gazete var mı? Yok. Aklınıza hangi konuyu getirirseniz, o zaman farklı, şimdi farklı dersiniz. Buluşma noktalarımız, o kahvehaneler kapandı. Bugün bulvarda bir tane pastane bulamazsınız. Oysa o mekânlar edebiyatın, sanatın yapıldığı yerlerdi. Sinemalar vardı, 70’li yıllarda sayısı artmıştı. Meydan Sahnemiz vardı, şimdi tiyatro çekilmiş gitmiş. Bu gibi insanların buluştukları noktalar, başka yaşamlara kapı açan bir takım şeyler getiriyorlarsa, etki-tepki sonucudur” diyor.
O isimler Ankara’dan geçti
Ankara’nın bugün içinde bulunduğu bazı olumsuz durumlara rağmen yine de şanslı bir kent olduğunu vurgulayan Turan Tanyer, “Ankara, 1920’li yılların sonlarından başlayarak, 1980’li yılların ortalarına kadar o hızlı bir şekilde yükselip, yavaş yavaş düşme yaşasa da uzun yıllar bu edebiyaçılara ve sanatçılara sahip oldu ve çok şeyi kazandırdı. Anlattığım dönemlerde Ankara çok küçük bir kentti, herkes birbirini tanırdı. 1950’lili yıllardan önce Ankara’da bir tane sanat galerisi yoktu ama resim ve heykel sergilerine alan açan mekânlar vardı. Küçük bir kent olduğu için herkes o mekânların önünden geçer, görür ve ilgilenirdi. Şimdi o kadar büyüdü ki, kimsenin kimseden haberi yok.
Bizim edebiyatımız Sait Faik’le, Nazım Hikme’le, Sabahattin Ali’yle başladı ve devam etti. Fransa’ya gittiğimde ‘Sartre’ın kafesine gideyim’ dedim ve orada ona ayrılmış bir masa üstünde bir plaket var, kimse oturmuyor. Bunu bir tek İstanbul’da Divan Pastanesi’nde yapmışlar, Attila Abi’nin köşesi.... Bu bir kültür, bir ahlak, bir vicdan, bir vefa ve bir düzeydir. Bu düzeyi ne kadar koruyabiliriz? Bunları korumamız lazım ve bunun için de çok çalışmamız gerekiyor” diyor.
Turan Tanyer’in anlattığı Ankara, siyah beyaz bir film gibi gözlerimin önünden geçiyor ve kendi kendime sokakta yürürken, “Bastığın yerlere bir zamanlar o insanlar da bastı. İzleri, zamanın puslu sayfalarında ama sen hatırladıkça, hep burada olacaklar” diyorum…
